คู่มือและเอกสารออกแบบเครื่องมือ
เครื่องมือการวางแผน ติดตาม และประเมินผล การดำเนินธุรกิจของสหกรณ์ (Cooperative Business Model — Planning, Monitoring and Evaluation)
1. หลักคิดในการออกแบบ
เครื่องมือนี้ออกแบบให้ “การดำเนินธุรกิจของสหกรณ์” ถูกกำกับด้วย 3 ชั้น คือ อุดมการณ์ (เป้าหมายสูงสุด) → หลักการ (แนวปฏิบัติ 7 ข้อ) → วิธีการ(การทำธุรกิจเพื่อสมาชิกโดยไม่ละเลยหลักธุรกิจที่ดี) โดยใช้วงจร Plan – Do/Monitor – Evaluate – Act ร่วมกับ Logic Model (Input → Activities → Stakeholders → Output → Outcome) และการวิเคราะห์ ห่วงโซ่คุณค่า ต้นทาง–กลางทาง–ปลายทาง
ขั้นที่ 1
วางแผน
ข้อมูลสหกรณ์ → สำรวจสมาชิก → SWOT/ผู้มีส่วนได้เสีย → แผนธุรกิจ 3 ปี 4 ส่วน + โครงการ
ขั้นที่ 2
ติดตาม
ผลจริงรายไตรมาส แยกสมาชิก/สมาชิกสมทบ/ภายนอก ไฟสัญญาณเทียบเป้าตามเวลา ติดตามโครงการ
ขั้นที่ 3
ประเมินผล
4 มิติ: วิธีการสหกรณ์ · การเงิน CAMELS · หลักการ 7 ข้อ · ผลลัพธ์ตามอุดมการณ์
ขั้นที่ 4
ปรับปรุง/รายงาน
เช็คลิสต์กฎหมาย รายงานต่อกรรมการ/ที่ประชุมใหญ่ และแผนปีถัดไป
2. คุณค่า อุดมการณ์ หลักการ และวิธีการสหกรณ์
ประกาศนายทะเบียนสหกรณ์ ว่าด้วยคุณค่าสหกรณ์ อุดมการณ์ หลักการ และวิธีการสหกรณ์ พ.ศ. 2552
- คุณค่าสหกรณ์
- สหกรณ์อยู่บนพื้นฐานแห่งคุณค่าของการช่วยตนเอง ความรับผิดชอบต่อตนเอง ความเป็นประชาธิปไตย ความเสมอภาค ความเที่ยงธรรม และความเป็นเอกภาพ สมาชิกสหกรณ์เชื่อมั่นในคุณค่าทางจริยธรรมแห่งความสุจริต ความเปิดเผย ความรับผิดชอบต่อสังคม และความเอื้ออาทรต่อผู้อื่น
- อุดมการณ์สหกรณ์
- ความเชื่อร่วมกันที่ว่า การช่วยตนเองและการช่วยเหลือซึ่งกันและกันตามหลักการสหกรณ์ จะนำไปสู่การกินดี อยู่ดี มีความเป็นธรรม และสันติสุขในสังคม
- หลักการสหกรณ์
- แนวทางที่สหกรณ์ยึดถือปฏิบัติเพื่อให้คุณค่าของสหกรณ์เกิดผลเป็นรูปธรรม (หลักการสหกรณ์สากล 7 ประการ)
- วิธีการสหกรณ์
- การนำหลักการสหกรณ์มาประยุกต์ใช้ในการดำเนินกิจกรรมทางเศรษฐกิจและสังคม เพื่อประโยชน์ของมวลสมาชิกและชุมชน โดยไม่ละเลยหลักการธุรกิจที่ดี
- ข้อ 1 การเป็นสมาชิกโดยสมัครใจและเปิดกว้างตัวชี้วัด: อัตราการรับสมาชิกใหม่ ไม่กีดกัน มีเงื่อนไขชัดเจน
- ข้อ 2 การควบคุมโดยสมาชิกตามหลักประชาธิปไตยตัวชี้วัด: % สมาชิกเข้าประชุมใหญ่ การเลือกตั้งกรรมการ การมีส่วนร่วมกำหนดนโยบาย
- ข้อ 3 การมีส่วนร่วมทางเศรษฐกิจของสมาชิกตัวชี้วัด: % สมาชิกที่ทำธุรกิจ ทุนภายใน การจัดสรรกำไรเป็นเงินเฉลี่ยคืน
- ข้อ 4 การปกครองตนเองและความเป็นอิสระตัวชี้วัด: สัดส่วนทุนภายนอก เงื่อนไขผูกมัดจากเจ้าหนี้/รัฐ
- ข้อ 5 การศึกษา ฝึกอบรม และสารสนเทศตัวชี้วัด: งบ/จำนวนครั้งการอบรม สมาชิก กรรมการ ฝ่ายจัดการ เยาวชน
- ข้อ 6 การร่วมมือระหว่างสหกรณ์ตัวชี้วัด: ปริมาณธุรกิจกับสหกรณ์เครือข่าย/ชุมนุม Co-Brand Co-Marketing
- ข้อ 7 ความเอื้ออาทรต่อชุมชนตัวชี้วัด: งบสาธารณประโยชน์ กิจกรรมชุมชน สิ่งแวดล้อม BCG
3. ตัวชี้วัดและสูตรคำนวณ
| ตัวชี้วัด | สูตร | เกณฑ์ไฟสัญญาณ |
|---|---|---|
| ความก้าวหน้าแผน | ผลจริงสะสม ÷ แผนทั้งปี × 100 | เขียว ≥ 90% ของเป้าตามไตรมาส · เหลือง ≥ 60% · แดง ต่ำกว่า |
| สัดส่วนธุรกิจกับสมาชิก | มูลค่าธุรกิจสมาชิก ÷ มูลค่ารวม | สมาชิกต้อง > สมาชิกสมทบ (ประกาศ นทส. 2557) |
| การมีส่วนร่วม | สมาชิกที่ทำธุรกิจ ÷ สมาชิกทั้งหมด | เขียว ≥ 60% · เหลือง ≥ 40% |
| C ความเพียงพอของทุน | (หุ้น + สำรอง − ขาดทุนสะสม) ÷ สินทรัพย์รวม | เขียว ≥ 20% · เหลือง ≥ 10% |
| A คุณภาพสินทรัพย์ | NPL ÷ ลูกหนี้เงินกู้ | เขียว ≤ 5% · เหลือง ≤ 15% |
| E ความสามารถทำกำไร | กำไรสุทธิ ÷ สินทรัพย์รวม (ROA) | เขียว ≥ 2% · เหลือง ≥ 0.5% |
| L สภาพคล่อง | สินทรัพย์หมุนเวียน ÷ หนี้สินหมุนเวียน | เขียว ≥ 1.5 เท่า · เหลือง ≥ 1.0 |
| วงเงินกู้ยืม/ค้ำประกัน | (หุ้น + สำรอง) × ค่าสัมประสิทธิ์ตามประเภท (หักขาดทุนสะสมถ้ามี) | ใช้ไป + วงเงินอนุมัติ ต้องไม่เกินเพดาน |
| คะแนนหลักการ | เฉลี่ยคะแนน 1-5 ของ 7 ข้อที่ให้คะแนนแล้ว | เขียว ≥ 4 · เหลือง ≥ 3 |
| ผลลัพธ์ตามอุดมการณ์ | เฉลี่ย min(100, ผลจริง ÷ เป้าหมาย) ของตัวชี้วัดที่ตั้งเป้า | เขียว ≥ 80% · เหลือง ≥ 50% |
เกณฑ์สี CAMELS เป็นค่าแนะนำเบื้องต้นสำหรับการเตือนภัย ควรปรับตามเกณฑ์มาตรฐานของกรมตรวจบัญชีสหกรณ์แยกตามประเภทและขนาด
4. ค่าสัมประสิทธิ์วงเงินกู้ยืมตามประเภทสหกรณ์
ระเบียบนายทะเบียนสหกรณ์ว่าด้วยหลักเกณฑ์การพิจารณาให้ความเห็นชอบวงเงินการกู้ยืมหรือการค้ำประกันของสหกรณ์ พ.ศ. 2561
สหกรณ์การเกษตร5 เท่า
สหกรณ์ประมง5 เท่า
สหกรณ์นิคม5 เท่า
สหกรณ์ร้านค้า10 เท่า
สหกรณ์บริการ5 เท่า
สหกรณ์ออมทรัพย์1.5 เท่า
สหกรณ์เครดิตยูเนี่ยน5 เท่า
5. แหล่งอ้างอิงที่ใช้ออกแบบ
- พระราชบัญญัติสหกรณ์ พ.ศ. 2542 และที่แก้ไขเพิ่มเติม
- กฎกระทรวงกำหนดลักษณะ วัตถุประสงค์ และขอบเขตแห่งการดำเนินกิจการของสหกรณ์แต่ละประเภทที่จะรับจดทะเบียน พ.ศ. 2567
- ประกาศนายทะเบียนสหกรณ์ ว่าด้วยคุณค่าสหกรณ์ อุดมการณ์ หลักการ และวิธีการสหกรณ์ พ.ศ. 2552
- ประกาศนายทะเบียนสหกรณ์ เรื่อง แผนธุรกิจสหกรณ์ พ.ศ. 2557 (แผนอย่างน้อย 3 ปี 4 ส่วน และแบบสำรวจสมาชิก)
- ระเบียบนายทะเบียนสหกรณ์ว่าด้วยหลักเกณฑ์การพิจารณาให้ความเห็นชอบวงเงินการกู้ยืมหรือการค้ำประกันของสหกรณ์ พ.ศ. 2561 และประกาศคำนิยามวงเงินกู้ยืม พ.ศ. 2568
- กฎกระทรวง/ประกาศเกี่ยวกับการฝากเงินและการลงทุนของสหกรณ์ และการซื้อหุ้นของสถาบันการเงิน (Credit Rating ≥ AA, ดำเนินงาน ≥ 3 ปี)
- แม่แบบรายงานประจำปี / รายงานผลการดำเนินงานต่อที่ประชุมใหญ่ (งบการเงินภายใน 150 วัน, ส่งนายทะเบียนภายใน 30 วัน)
- กรอบการวิเคราะห์ห่วงโซ่คุณค่าและเครือข่ายสินค้าเกษตร (Supply Chain, Stakeholder Analysis, Logic Model)
6. การใช้งานและข้อมูล
- ไม่ต้องล็อกอิน ข้อมูลบันทึกอัตโนมัติในเครื่องที่ใช้งาน — ใช้ปุ่ม “ส่งออก JSON” เพื่อสำรอง/ส่งต่อ และ “นำเข้า” เพื่อเปิดในเครื่องอื่น
- กด “โหลดตัวอย่าง” เพื่อดูตัวอย่างสหกรณ์การเกษตร (ธุรกิจข้าว) ที่กรอกครบทุกส่วน
- หน้า “รายงาน” พิมพ์หรือบันทึกเป็น PDF ได้จากเบราว์เซอร์
- ผลตรวจกฎหมายเป็นเครื่องมือช่วยเตือน ไม่ใช่คำวินิจฉัย โปรดตรวจสอบกับข้อบังคับ ระเบียบ และเจ้าหน้าที่ส่งเสริมสหกรณ์